مصاحبه با دکتر مهاجر زاده مدير عامل شرکت حسگرسازان آسيا

خلاصه :
يکي از شرکت‌هايي که در حوزه نانو فعاليت مي‌کند و قصد ادامه پژوهش‌هاي خود در پارک فناوري پرديس را دارد، شرکت حسگرسازان آسيا است. به دليل اهميت موضوع و برنامه‌هاي ويژه‌اي که پارک فناوري پرديس در حوزه نانوفناوري دارد، گفتگويي با دکتر شمس‌الدين مهاجرزاده مدير عامل اين شرکت توسط نشريه پارک فناوري پرديس انجام شده که از نظر مي‌گذرد.

نانو فناوري جنبه‌هاي فراواني دارد، در کل هر نوع فرآيندي که بر روي اتم‌ها، مولکول‌ها، نيمه‌هادي‌ها، جامدات و مايعات در مقياس زير صد نانومتر صورت بگيرد، نانو فناوري نام دارد. با اين‌که ابعاد مقياس نانو به مراتب کوچک‌تر از ميليمتر و ميکرو است، ولي به دليل نزديک بودن ابعاد نانو به ابعاد طبيعت کارکردن در اين مقياس نيز راحت‌تر است. با توجه به اهميت نانو و حرکت سريع دنيا به اين سمت کشور ما نيز در اين مورد حساس شده و تشکيل ستاد ويژه فناوري‌نانو در رياست جمهوري و حمايت از پژوهش‌هاي حوزة نانو مؤيد اين مطلب است. يکي از شرکت‌هايي که در حوزه نانو فعاليت مي‌کند و قصد ادامة پژوهش‌هاي خود در پارک فناوري پرديس را دارد، شرکت حسگرسازان آسيا است. به دليل اهميت موضوع و برنامه‌هاي ويژه‌اي که پارک فناوري پرديس در حوزة نانوفناوري دارد، گفتگويي با دکتر شمس‌الدين مهاجرزاده مدير عامل اين شرکت انجام داده‌ايم که از نظر مي‌گذرد. • لطفاً از فعاليت‌هاي تحقيقاتي خود بگوييد؟ هنگامي که پس از اتمام تحصيلات از کانادا به کشور بازگشتم، کار تحقيقاتي روي لايه نازک ژرمانيم بر فلزات را آغاز کردم. پس از آن به تدريج به سراغ ترانزيستورهاي لايه نازک رفتيم و در ادامه درباره ترانزيستورهاي ماسوت تحقيق کرديم. بعد از آن در زمينه نانوتيوب‌هاي کربن به تحقيق پرداختيم. يکي از کارهايي که قبل از آن انجام مي‌داديم، تبديل گاز متان به اتان توسط پلاسما بود و همان‌جا بود که ما چيزهاي جامدي مي‌ديديم که نمي‌توانستيم آنها را تحليل کنيم اما الان مي‌دانيم که اين جامدات يا فايبر هستند و يا نانو تيوب‌هاي کربن. در حال حاضر بيشتر در زمينه کارهاي الکترونيک مثل ليتوگرافي در اندازه نانومتري و يا ترانزيستورهايي با ابعاد بسيار کوچک فعاليت مي‌کنيم. ممکن است بتوانيم نمايشگري نيز با استفاده از خروج الکترون از نوک‌هاي تيزکربن بسازيم. همچنين به دنبال ريزماشين‌کاري در حد ميکروماشين‌کاري هستيم که البته الان به حد نانوماشين کاري نيز رسيده است. • فناوري‌نانو در مهندسي برق شامل چه کاربردهايي دارد؟ اين نوع فناوري عمدتاً در مهندسي الکترونيک کاربرد دارد و مخابرات، قدرت و کنترل به عنوان مصرف‌کننده اين فناوري است، گرچه کاربردهايي در ذخيره انرژي دارد. در مهندسي کنترل و رباتيک، نيز کاربردهايي دارد. در کل نانوفناوري يک رشته وابسته به ابزار است که به مرور سير بهتري را پيدا مي‌کند، فناوري‌نانو و شاخه‌هاي کاربردي آن مانند نانوالکترونيک در واقع توليد کارآمد دستگاه‌ها و سيستم‌ها با کنترل ماده در مقياس طولي نانو است و بهره‌برداري از خواص و پديده‌هاي نوظهوري است که در اين مقياس توسعه يافته است. • در پارک فناوري پرديس بر روي چه پروژه‌اي قرار است فعاليت کنيد؟ اين پروژه مربوط به سنسورها يا حسگرها است. در واقع هدفمان اين است که يکي از کارهايي را که انجام مي‌دهيم به محصول تبديل کنيم. البته نمي‌خواهيم خودمان را به بازار ايران و محصولات مرتبط با اين بازار محدود کنيم ولي يک سري تحقيقات روي حسگرهاي گاز اکسيژن براي خودرو انجام داده‌ايم. يکي از فعاليت‌هاي ديگري که با هدف بازارهاي خارجي و احتمالاً آمريکايي در نظر گرفته‌ايم، حسگرهاي گازهاي سمي است مثل متان،CO و اتان که سعي مي‌کنيم به صورت نيمه انبوه توليد کنيم. • براي محصولات خود بازاري هم ديده‌ايد؟ درباره محصول اولمان يعني حسگر اکسيژن، متقاضي تکنولوژي شرکت ساپکو بود؛ گر چه هنگامي که طرح را تکميل کرديم، آنها نپذيرفتند و ما خودمان کار را شروع کرديم اما کماکان به آنها به عنوان يک مشتري خوب نگاه مي‌کنيم و اميدواريم هنگامي که محصولمان توليد شد، به آنها ارايه کنيم و بپذيرند. محصول ديگر ما سنسور مپ است که در ماشين‌هاي انژکتوري استفاده مي‌شود. البته در اين زمينه نوآوري وجود ندارد، ولي تکنولوژي را به دست آورده‌ايم و اگر توليد شود، بازارش مشخص است. بازار نوآوري‌ها يک بازار عمومي است. پارک نيز هدفش همين است که در شرکت‌ها توليد تا حد کمي صورت بگيرد يعني در واقع تکنولوژي توليد و به کارخانه عرضه شود. • فکر مي‌کنيد اين محصولات جايي براي صادرات هم داشته باشند؟ سنسور اکسيژن ما يک تکنولوژي جديد است. سنسورهاي فعلي موجود در بازار که بر روي ماشين‌هاي غربي نصب مي‌شود، بر اساس مقايسه بين اکسيژن داخل اگزوز ماشين با اکسيژن هوا که مقدارش مشخص است، وضعيت سوخت را تعيين مي‌کنند. اين دستگاه بسيار حجيم و بزرگ است و مي‌بايست که از يک طرف با هوا در ارتباط باشد و در محيط‌هاي خيلي خشن نمي‌تواند کار کند اما در تکنولوژي توليدي ما، بخش هوا را حذف کرديم و به جاي آن يک سورس ساليد گذاشتيم که خيلي پايدار بود و نتايج کاملي را نشان داد که به صورت مقاله هم در آمده و پتنت آن هم در حال ثبت است. اين محصول مي‌تواند بازار خوبي در خارج از کشور داشته باشد. البته چون خارج از کشور ثبت شده است، توليد کننده‌اش اسماً ما نيستيم ولي در واقع و در عمل خود ما آن را توليد کرده‌ايم. در هر حال احتمالاً صادرات ما صادرات تکنولوژي خواهد بود. • مشکلات و چالش‌هاي فراروي فناوري‌نانو را چه مي‌دانيد؟ کشور ما به موقع وارد اين فناوري شده است و تبليغات و استعدادهاي خوبي وجود دارد. کمبود يکسري قطعات و ابزار شناسايي اين فناوري از مشکلات رشد اين فناوري در کشور است. تنها چالشي که وجود دارد اين است که امروزه از اين فناوري انتظار سوددهي را نبايد داشت، اين فناوري مانند نهالي است که کاشته شده و بايد رشد و پرورش يابد. نتايج عملي رشد و توسعه شاخه‌هاي فناوري نانو مانند نانوالکترونيک سبب ساخت تجهيزاتي خواهد شد که در مقايسه با گذشته هيچگونه مشابهتي نداشته و نسل کاملاً جديدي با قابليت‌هاي منحصر به فرد خواهد بود. آنچه که مسلم است، الکترونيک مولکولي داراي آينده درخشاني است و با آهنگ بسيار سريعي در حال رشد و تکامل است. از اين رو توجه و حمايت دولت در اين بخش ضروري به نظر مي‌رسد. • با توجه به اين‌که شما در زمينه نانوتکنولوژي فعاليت مي‌کنيد، آينده فناوري‌نانو را در کشور چگونه مي‌بينيد؟ برخي چيزها به طور طبيعي نانومتري ترند تا متري، يعني کارهايي که در اندازه نانوانجام مي‌شود طبيعي‌تر است و به همين دليل راحت‌تر است. همچنين براي کار فکري جاي بسياري دارد و امکان رشد و پيشرفت در آن زياد است. آن بخشي از نانو که ما انتخاب کرده‌ايم و در شرکت انجام مي‌دهيم، سخت‌ترين بخش نانوست و حداقل در کشور ما خود من با آن مخالف بودم و استدلالم هم اين بود که ما در کشور ميکروالکترونيک هم نداريم، چگونه مي‌توانيم نانوالکترونيک داشته باشيم، ولي در عمل کارهاي آزمايشگاهي جالبي انجام شد و به تدريج سعي مي‌کنيم نتايج آن را در داخل کشور نشان دهيم، مثلاً توانستيم خطوطي رسم کنيم که فقط 20 نانومتر ضخامت دارند والان به دنبال کارهايي هستيم که ما را به زير 10 نانومتر مي‌برد. البته اين موارد براي خارج از کشور بسيار خوب و کاربردي است، اما در داخل کشور هم جذابيت‌هاي خاص خود را دارد. اينها چيزهايي نيست که بتواند در داخل به محصول تبديل شود، اما بخش‌هاي ديگر نانو مثل پودرها و نانو تيوب‌هاي کربن، جا براي محصول دارد و آينده روشني هم برايش قابل پيش‌بيني است. • فکر مي‌کنيد دانشگاه، بخش خصوصي و دولت هر کدام چه نقشي در گسترش نانو در کشور دارند؟ دانشگاه که وضعيتش مشخص است. دانشگاه کارخانه نيست ومهندسي معکوس هم انجام نمي‌دهد. دانشگاه بايد علم را توليد کند يعني حتي اگر به دلايل خاصي مي‌خواهد مهندسي معکوس انجام دهد بايد همراه با دانش باشد اما اصل و پايه کار نبايد باشد، دولت هم بايد از اين توليد عمل حمايت کند. اما بخش خصوصي هنگامي به ميدان مي‌آيد که منافعي داشته باشد ولي چون ايران از نظر علمي کشور جواني است، ممکن است از کارهاي علمي ثروت ايجاد نشود. بد نيست که دولت در اينجا داخل شود و با حمايت‌هايي مثل وام‌هاي بلاعوض، گارانتي کردن و ... اين شرکت‌هاي بخش خصوصي را پشتيباني کند. • يعني شما معتقديد بحث تحقيقاتي نانو بايد فقط در دانشگاه انجام شود؟ دانشگاه محل بسيار مناسبي براي اين کار است چون در دانشگاه دانشجو هست و دانشجو هم انگيزه‌هاي خوبي دارد. البته مراکز تحقيقاتي موازي دانشگاه هم گزينه مطلوبي است. به طور مثال شرکت IBM يک شرکت تحقيقاتي موازي دانشگاه است ولي اينها چيزهايي است که در آن کشورها خوب جا افتاده، اما در کشور ما هنوز جا نيفتاده البته در ايران هم مراکزي وجود دارد که موازي دانشگاه هستند و پيشرفتشان هم مطلوب بوده است. • استفاده از فناوري نانو چه مزيتي دارد که همه به دنبالش هستند و دولت چه اقدامي براي گسترش آن انجام داده؟ دولت بودجه خاصي اختصاص نداده؛ در واقع بيش از تخصيص بودجه، براي آن تبليغ شده، اما پولي به کسي منتقل نشده است. ولي به هر حال کار خوبي شروع شده و به نظر من شايد اولين بار بود که يک اقدام از بالا به پايين علمي انجام شد و خيلي‌ها را راه انداخت و ما هم جزء همين قشر بوديم . خود من در آغاز به نانو علاقه‌اي نداشتم اما الان در آن غرق شده‌ام. اين که نانو چيست، فقط مسئله ابعاد نيست. نانو در برخي موارد امکاناتي را در اختيار شما مي‌گذارد که مي‌توانيد برگرديد و ميکرو و ميلي‌متر را هم درست کنيد. علت آن هم اين است که در بسياري مواقع به طبيعت نزديک‌تر است. • مثلاً چه مواردي؟ به عنوان مثال از نانو تيوب‌هاي کربني مي‌شود به عنوان يک توپ الکتروني بسيار خوب استفاده کرد. در حالي که در عالم ميکرو اين اتفاق شدني نيست و بسيار گران قيمت است اما در عالم نانو وبا اندازه 10 نانو، 20 نانو يا 50 نانو بسيار عالي جواب مي‌دهد. در اينجا شما يک قلم خيلي عالي و بسيار نازک داريد که مي‌توانيد از آن چند بار استفاده کنيد تا يک خط در اندازه ميکرو بکشيد اما با قلم ميکرو نمي‌توانستيد يک خط نازک در اندازه نانو بکشيد. دستگاهي که بخواهد در ابعاد ميکرو کار کند و خود را به ابعاد نانو برساند، ميليون‌ها دلار قيمت دارد؛ در حالي که اين يک چيز طبيعي ساده است. • چه شد که به فکر تأسيس شرکت حسگرسازان افتاديد؟ مشوق اصلي ما آقاي مهندس ميرزايي معاون پژوهشي دفتر همکاري‌هاي فناوري بودند که ما را به سمت تأسيس شرکت و حضور در پارک ترغيب کردند. در کنار آن وزارت صنايع هم به ما وام داد و ما شرکت حسگرسازان را با مشارکت چند نفر از دوستان دانشگاه تأسيس کرديم. در مرحله بعد ما به دنبال اين هستيم که ببينيم چه چيزي بايد توليد کنيم چون به هر صورت ما استاد دانشگاه هستيم خيلي در شرکت‌ها وقت نمي‌گذاريم و تاجر هم نيستيم که بخواهيم پولدار شويم. هدف وانگيزه، بيشتر اين بوده که کارهايي را که ما انجام مي‌دهيم، از حالت آزمايشگاهي خارج کند. ما کارهاي بسيار انجام داديم که به دليل نبود چنين سيستمي، در آزمايشگاه باقي ماند. مثلاً ما سيستمي درست کرديم که دود ماشين را مي‌سوزاند واز بين مي‌برد واين بسيار جالب بود اما مي‌بايست به سيستمي تبديل مي‌شد که از لوله‌هاي آزمايشگاهي خارج شده و به مجموعه‌اي تبديل شود که بتوان آن را زير ماشين نصب کرد و در واقع شکل تجاري مي‌گرفت. ما اين پروسه را انجام نداديم و حوصله آن را هم نداشتيم که وقت روي چيزي بگذاريم که از نظر علمي ديگر براي ما ارزش نداشت. اميدواريم مجموعه حسگرسازان يا مجموعه‌هاي مشابه بتواند اين خلاء را پر کنند؛ ضمن اين که چون خودمان شرکت را راه انداخته‌ايم هم دستمان در آن باز است وهم به ديد يک آزمايشگاه به آن نگاه مي‌کنيم. • چرا به سمت پارک روي آورديد؟ پارک براي کار ما جاي مناسبي بود؛ هم به لحاظ فيزيک وهم به لحاظ مادي ومعنوي. • چرا تهران نمانديد؟ تهران جاي خوبي نيست. به ما در آغاز کرج و اطراف آن را پيشنهاد مي‌کردند ولي من آنجا را دوست ندارم و فکر مي‌کنم محيط‌هاي بسيار غير علمي وکارخانه‌اي است؛ در حالي که ما کارخانه نمي‌خواهيم، ما مي‌خواهيم محيطمان يک محيط علمي اما هدفمند با هدف توليد محصول باشد. در آنجا کارهاي آخر روي تحقيقات دانشگاهي انجام مي‌شود تا آن را به محصول تبديل کند وهنگامي هم که به محصول تبديل شد، احتمالاً آنجا نمي‌ماند. براي يافتن اين حلقه مفقوده، پارک جاي خوبي است. • برنامه آتي شرکت چيست؟ در شرکت‌هايي مانند شرکت ما به طور خيلي دقيق نمي‌توان گفت چه هدفي را در آينده دنبال خواهيم کرد. هدف‌ها در واقع همين پروژه‌هايي است که انجام مي‌دهيم. يکي از اهداف ما پروژه‌هاي سنسورهاي اکسيژن وگاز بود و يکي ديگر سنسور مپ. اين دو خيلي با هم متفاوت هستند. سنسور مپ الکترونيکي است و سنسور گاز شيميايي. ما تمايل داريم تمام اين مجموعه را در شرکت داشته باشيم و براي رسيدن به اين هدف به چيزهاي ديگري هم نياز است، مثلاً ترانزيستور هم بايد بسازيم و يا IC هاي کوچک را هم طراحي کنيم ولي در عمل جا و فضا و امکانات و پول ما کم است و ممکن است در برخي موارد بازار جواب ندهد و يا ما نتوانيم از نظر علمي پاسخگو باشيم، اما فعلاً چيزهايي که خيلي روي آنها کار کرده‌ايم، همان سنسورها و نمايشگر است. در سنسورهاي گاز، سنسور CO و متان در اولويت کاري ما هستند، در سنسور اکسيژن هم فقط کاربرد خودرو را پيگيري مي‌کنيم. در مورد نمايشگر هم نمايشگر پلاسماي مسطح که شايد بتوانيم قابليت انعطاف پذيري هم به آن بدهيم، مورد نظر است، ولي اين هدف درجه 2 ما تلقي مي‌شود و جزء اهداف دراز مدت قرار مي‌گيرد. در درجه بعد هم مدار مشترک را در دستور کار خواهيم داشت.