بومي‌سازي ميكروسكوپي الكتروني

خلاصه :
اگر چه فناوري‌نانو رويكردي نوين است، اما همه روش‌هاي تعيين مشخصات نانو، قدمتي در حدود 30 تا 100 سال دارند و به نظر مي‌رسد تا سال‌هاي متمادي نيز جايگاه خود را حفظ كنند. از اين رو شركت‌هاي سازنده اين وسايل به علت فروش اندك خود مجبور به بالا نگهداشتن قيمت‌هاي خود مي‌باشند. همچنين تنگناهاي فروش سبب مي شود، که اغلب اين شرکت‌ها به واگذاري و انتقال فناوري خود به صورت كامل يا جزئي نيز متمايل مي‌باشند؛ لذا بايد گزينه اكتساب فناوري‌هاي ساخت و تعيين مشخصات نانو را همواره در نظر داشت.

اگر چه فناوري‌نانو رويكردي نوين است، اما همه روش‌هاي تعيين مشخصات نانو، قدمتي در حدود 30 تا 100 سال دارند و به نظر مي‌رسد تا سال‌هاي متمادي نيز جايگاه خود را حفظ كنند. از اين رو شركت‌هاي سازنده اين وسايل به علت فروش اندك خود مجبور به بالا نگهداشتن قيمت‌هاي خود مي‌باشند. همچنین تنگناهای فروش سبب می شود، که اغلب این شرکت‌ها به واگذاري و انتقال فناوري خود به صورت كامل يا جزئي نيز متمايل مي‌باشند؛ لذا بايد گزينه اكتساب فناوري‌هاي ساخت و تعيين مشخصات نانو را همواره در نظر داشت. در ميان انبوه روش‌هاي تعيين مشخصه مورد استفاده در تحقيقات فناوري‌نانو، برخي از آنها داراي برجستگي غيرقابل انكاري مي‌باشند؛‌ تا جايي كه گاهي به اشتباه، استفاده صرف از آنها به عنوان توليد علم در فناوري‌نانو شناخته مي‌شود. پركاربردترين و مشهورترين روش تعيين مشخصه در تحقيقات فناوري‌نانو، ميكروسكوپي و به طور خاص ميكروسكوپي الكترون عبوري (TEM) مي‌باشد. در حال حاضر تعداد 7 دستگاه TEM عضو شبكه آزمايشگاهي نانو مي‌باشند، كه متأسفانه به دليل موانعي مثل تحريم‌ها و موانع سياسي- اقتصادي، همكاري كردن شركت‌سازنده و فقدان دانش فني در زمینه تعمير و نگهداري، عملاً تنها يكي از آنها قادر به ارائه خدمات به شبکه مي‌باشد. با اين حال خريد تعداد بيشتري از دستگاه‌هاي TEM نيز مشكل را حل نمي‌كند؛ چه گذشته از هزينه گزاف براي خريد و نگهداري آنها، افزايش آنها به معني افزايش وابستگي ما به كشورهايي است، كه سطح روابط و همكاري خود را با ما دائماً تغيير مي‌دهند. پيشنهادي كه من در اينجا مطرح مي‌كنم، اعلام فناوري ساخت ميكروسكوپي الكتروني به عنوان يك اولويت اصلي كشور نيست؛ بلكه اطلاق يك اولويت اندك و در نتيجه تخصيص بودجه‌اي اندك براي فراخوان يا مناقصه پيرامون ساخت پيش نمونه اين دستگاه مي‌باشد. در حال حاضر فناوري‌‌هاي كليدي ساخت TEM مثل ايجاد خلاء بالا، پرتو الكتروني و اپتيك الكتروني (سيم‌پيچ‌هاي شتاب‌دهنده) در كشور وجود دارند و در صنايعي مثل ساخت صفحه تلويزيون گرفته تا شتاب‌دهنده‌هاي سازمان انرژي اتمي به كار مي‌روند. بنابراين تنها حلقه مفقود، مديريت و هماهنگي در بين بخش‌هاي پژوهشی و صنعتی مرتبط مي‌باشد. گذشته از اين كه محققين نانو ما از چه دستگاه‌هايي براي تعيين مشخصات كار خود استفاده مي‌كنند، اگر دستگاه كليدي TEM در كشور ساخته و توزيع شود، شاهد جهش ناگهاني تحقيقات و در نتيجه صنعت نانو در كشور خواهيم بود. در ابتدا زياد بودن درجه وضوح TEMها لازم نيست، چون اصولاً در بسياري از تحقيقات نانو درجات وضوح متوسط نيز راهگشا مي‌باشد. همچنين بايد در نظر داشت كه دستيابي به فناوري ساخت TEM به معناي پيمودن عمده مسير فناوري‌هاي ساخت و تعيين مشخصه وابسته ديگر مثل EELS،‌ EDX، XPS، SEM، AES و انواع ليتوگرافي‌هاي الكتروني مي‌باشد. بي‌شك افزایش تعداد TEM و بومي‌ شدن توانمندي تعمير و نگهداري آن، نياز به نظارت‌هاي شبكه آزمايشگاهي نانو و كاهش بودجه و تصدي‌گري آن را به تدريج مرتفع خواهد ساخت. همچنین مدل موفق ساخت داخلی TEM-گذشته از افزايش پرستيژ و غرورملي- مي‌تواند محرکی برای بومي‌سازي فناوري‌هاي تعيين مشخصه نانو دیگر باشد. به عنوان مثال‌ مي‌توان به راهکارهای كم هزينه و پربازده Coulter Counting ، خانواده روش‌های SPM و طيف‌سنجي موز بائر اشاره کرد. در حالت کلان، برای خريد يا ساخت دستگاه‌هاي تعيين مشخصات نانو باید فراتر از نیازهای فعلی کشور اندیشید و با سبقت گرفتن از زمان، جایگاه منطقه ای ایران را در افق بلند مدت چشم‌انداز 20ساله مد نظر قرار داد. بر اين اساس مي‌توان نيازهاي پژوهشي آينده در كل منطقه را مورد سنجش قرار داد و در صورت فراهم بودن شرايط، كل نياز پژوهشي ایران و كشورهايي مثل پاكستان و تركيه وغيره در زمينه استفاده از يك دستگاه خاص و گران‌قيمت را به عنوان هدف قرار داد، که اين مسئله خود مي‌تواند به تأثیرگذاری ما در مناسبات علمي و اقتصادي منطقه بیفزاید.