7. مبناي علمي فناوري‌نانو: انتشارات و اظهارات علمي
انتشارات علمي يکي از مناسب‌ترين شاخص‌ها براي اندازه‌گيري برتري علمي از طريق کمّي کردن برون‌دادهاست. اگرچه تعداد ستاده‌هاي خالص مي‌تواند گمراه‌كننده باشد؛ شاخص‌هاي ديگر همانند ارجاعات مي‌توانند کيفيت مقالات علمي و اثر آنها بر جامعه علمي را منعکس کنند. شکل (20) با مقايسه مناطق مختلف جهان نشان مي‌دهد که اروپا از نظر تعداد انتشارات علمي در فناوري‌نانو در جايگاه نخست قرار دارد.
در دهه 1990، افزايش سهم اروپا به‌آرامي صورت مي‌گرفت؛ در حالي که در همين دوره تعداد انتشارات علمي آمريکا و کانادا رو به کاهش است. لازم به ذکر است که تعداد انتشارات علمي کشورهاي آسيايي به‌خصوص چين طي همين دوره به طور چشمگيري افزايش يافته‌است. با توجه به مباحث بالا مي‌توان نتيجه‌گيري کرد که اروپا در مقايسه با رقباي اصلي‌اش مبناي علمي گسترده‌اي در فناوري‌نانو دارد. کشورهاي آسيايي نيز در اين زمينه بسيار فعال هستند. شکل (21) آخرين اطلاعات را در مورد تعداد انتشارات، بر اساس کشوها و رشته‌هاي علمي‌ نشان مي‌دهد.
جاي تعجب نيست که ايالات متحده آمريکا با مجموع 18هزار انتشارات علمي در فناوري‌نانو از سال 2004 -1999در جايگاه نخست قرار داشته ‌باشد و ژاپن و چين با تفاوت بسيار زيادي حائز رتبه‌هاي بعدي، چهار کشور اروپايي در رتبه‌هاي چهارم تا هشتم و کره جنوبي، کانادا و اسپانيا نيز در جايگاه‌هاي بعدي باشند. هنگامي که نانوعلم را به سه زيرمجموعه سنتز شيميايي، ابررسانا و محاسبات کوانتومي، و نانومواد تقسيم مي‌کنيم اين تصوير به کلي تغيير مي‌کند. در دو زمينه اول، آلمان نسبت به چين بسيار قوي‌تر است و داراي وضعيتي شبيه ژاپن است و انگليس و فرانسه نيز وضعيتي شبيه چين دارند. چين در زمينه نانومواد بسيار قوي است و در حال سبقت گرفتن از ژاپن و نزديك كردن فاصلة خود با آمريکاست.
همه انتشارات علمي کيفيت مشابهي ندارند؛ يک شاخص مناسب براي ارزيابي کيفيت و مناسب بودن و تأثير مقالات، تعداد ارجاع‌هايي است که به آن مي‌شود. جدول (3) تعداد ارجاع‌ها را به‌ازاي هر مقاله براي 25 کشور برتر در دهه 1990 نشان مي‌دهد.
وقتي که بحث تأثير نسبي پيش مي‌آيد دو کشور کوچک سوئيس و هلند در رأس و بعد از آنها ايالات متحده آمريکا قرار دارد. بريتانيا (انگليس و اسکاتلند) ، فرانسه، ژاپن، آلمان، کانادا، بلژيک، ايرلند و دانمارک نيز از جملة فعال‌ترين كشورهاي ديگرند. فهرست کشورهاي برتر در زمينه ارجاع‌ها نشان‌دهنده يک پديده کلي است و آن اينکه اگر کشوري انگليسي‌زبان باشد مقالات محققان اين کشور به‌راحتي در مجلات مختلف چاپ شده و در دسترس همگان قرار مي‌گيرد.
مهم‌ترين مجلاتي که مقالات نانوعلم را چاپ مي‌کنند Nature در اروپا و Science در آمريکاست؛ هر دو مجله ميان‌رشته‌اي و براي مقالات نانوعلم بسيار مناسب است.
مباحث بالا ويژگي ميان‌رشته‌اي بودن نانوعلم را تأکيد مي‌کند. يک مقاله نانوعلم مي‌تواند به رشته‌هاي مختلفي مربوط شود. از آنجا که مقالات معتبر و داراي کيفيت عالي در اين دو مجله چاپ مي‌شوند، بيشتر ارجاع‌ها نيز به مقالات اين مجلات برمي‌گردد. به طور کلي مي‌توان نتيجه‌گيري کرد که عملکرد بيشتر کشورهاي اروپايي در زمينه نانوعلم مبهم است. کشورهاي اروپايي يا در نانوعلم بسيار فعالند يا بسيار تأثيرگذار؛ در حالي که ايالات متحده علاوه بر فعال بودن بسيار، تأثيرگذار نيز مي‌باشد. از مقايسه داده‌هاي پتنت‌ها نتايج زير حاصل مي‌شود:
اروپا چه از نظر انتشارات و چه از نظر پتنت‌ها همگن است. شواهد زيادي در مورد تناقض در اروپا وجود ندارد وليکن شواهد نشان دهنده مباني علمي پراکنده و کاربردهاي فناوري در اقصي‌نقاط اروپاست.
در هنگام بررسي برتري علمي و فناوري در فناوري‌نانو، ايالات متحده به عنوان مرجع قرار مي‌گيرد.
8. نتايج
تجزيه و تحليل تجربي توسعه اقتصادي فناوري‌نانو با آيندة بازار آغاز شد. اين پيش‌بيني‌ها که کل فناوري‌نانو را دربرمي‌گرفت بر اساس منابع مختلف متفاوت است، شايد يکي از دلايل اين امر اين بود که اندازه‌گيري واقعيت‌ها آسان نبوده و معمولاً پيش‌بيني آنها غيرممکن است. اطلاعات ارائه‌شده تا حد زيادي قابل اتکا بودند زيرا آنها تا حدودي با هم سازگار بودند. به‌خاطر ويژگي ميان‌بخشي فناوري‌نانو و اهميت خاص آن براي صنايع الکترونيک و داروسازي، اين فناوري اين پتانسيل را دارد تا از زيست‌ فناوري سبقت گرفته، به سطح فعلي ICT برسد.
اين پيشرفت‌ها اثرات چشمگيري در تعداد مشاغل ايجادشده در صنايع توليدي دارد. شرکت‌هاي فناوري‌نانو در گذشته ايجاد شده و انتظار مي‌رود كه در آينده نيز به طور قابل توجهي ايجاد شوند. برخلاف زيست‌ فناوري، بسياري از اين شرکت‌ها در بخش‌هايي که اندازه شرکت براي تحقيق و توسعه، توليد و بازاريابي اهميت کمتري دارد، فعاليت خواهند کرد. اگر اين شرکت‌ها از نظر فناوري موفق شوند قطعاً به دنبال اين نخواهند بود که ازسوي شرکت بزرگ‌تر خريداري شوند.
ريسك بالاي تحقيقات که در راهبردهاي تحقيقاتي شرکت‌هاي بزرگ زيست‌فناوري در دهه 1990 مشاهده مي‌شد در اين حوزه اتفاق نخواهند افتاد. هم‌اکنون شرکت‌هاي بزرگ و چندمليتي به فناوري‌نانو علاقه‌مند شده و بودجه قابل توجهي در تحقيقات مرتبط با آن صرف مي‌کنند. به علاوه سرمايه خطرپذير براي شرکت‌هاي فناوري‌نانو موجود است و سرمايه‌گذاران خطرپذير توجه زيادي به اين بخش مي‌کنند.
با در نظر گرفتن تأمين مالي تحقيقات فناوري‌نانو در بين مناطق مختلف جهان، تفاوت‌هايي قابل مشاهده است. در اروپا سرمايه‌گذاران خصوصي بعد از مؤسسات دولتي در جايگاه دوم هستند. در ژاپن و ايالات متحده تقريباً بين بخش خصوصي و دولتي تعادل برقرار است و هر دو به طور مساوي به سرمايه‌گذاري در حوزه فناوري‌نانو پرداخته‌اند. سرمايه‌‌گذاري بخش خصوصي اروپا در اين حوزه اندک است. به عبارت ديگر سرمايه‌گذاري دولت‌هاي اروپايي در فناوري‌نانو در سطح جهان قابل توجه بوده و اين امر نشان‌دهنده توجه دولت‌هاي کشورهاي اروپايي به فرصت‌هاي جديد در اين فناوري است و آنها به سرعت وارد مسابقه نانو شده‌اند. بي‌توجهي سرمايه‌گذاران بخش خصوصي به فناوري‌نانو تنها مختص اين بخش نيست، بلکه به طور کلي در تمام زمينه‌هاي R&D کشورهاي اروپايي اين مسئله قابل مشاهده است.
سطح بالاي تأمين مالي تحقيقات فناروي نانو از طريق دولت تأثير بسيار مثبتي بر برتري تحقيق و توسعة آن در اروپا دارد. دانش و مالکيت معنوي از طريق پروژه‌هاي تحقيقاتي ايجاد مي‌شود و اين پروژه‌ها نيز از طريق دولت‌ها تأمين مالي مي‌شوند. ولي بايد به خاطر داشت که پروژه‌هاي فناوري‌نانو و موفقيت در تجاري‌سازي اين پروژه‌ها بستگي به هماهنگي بين صنعت و اين پروژه‌ها دارد. در اين رابطه بايد به خاطر داشت که تحقيقات فناوري‌نانو در اروپا برکاربردهاي صلح‌آميز فناوري‌نانو تمرکز دارد، در حالي که در ايالات متحده سهم بالايي از بودجه عمومي فناوري‌نانو صرف کاربردهاي نظامي اين فناوري مي‌شود.
جنبه مثبت ديگر تأمين مالي فناوري‌نانو از طريق دولت، بُعد اجتماعي آن است؛ فناوي نانو تأثير مثبتي بر توسعه اقتصادي دارد و تنها از اين بُعد است که افراد جامعه در قالب مصرف‌کنندگان، گروه‌هاي فشار و مؤسسات تدوين مقررات از فناوري‌نانو حمايت خواهند کرد. اگر مسائل زيست‌محيطي و اجتماعي فناوري‌نانو مدنظر قرار گيرد و انتظارات جامعه از اين فناوري برآورده گردد فناوري‌نانو تأثير اقتصادي مثبتي خواهد داشت.
به طور کلي اروپا در حوزه فناوري‌نانو خوب فعاليت مي‌کند، اما كاهش شکاف خود بين ايالات متحده و ژاپن در بسياري از زمينه‌ها و براي بسياري از شاخص‌ها ضروري است. به علاوه اروپا بايد کشورهاي نوظهور مانند چين، هند و روسيه را مدام زير نظر داشته باشد و توسعه‌ اين کشورها را مورد بررسي قرار دهد.
با توجه به برتري علمي و فناوري اروپا، کشورهاي اروپايي بايد براي تقويت پايه دانش فناوري‌نانو در تحقيقات و صنعت، سرمايه‌گذاري بيشتري ‌نمايد و در عين حال اين کشورها نبايد از تربيت محققان در اين حوزه و فراهم آوردن زيرساخت‌هاي لازم براي توليد دانش غافل شوند.
 

شکل 15. تعداد پتنت‌هاي فناوري‌نانو. نمودار خطي نشان‌دهنده تعداد خانواده پتنت‌هاي فناوري‌نانو، نمودار دايره‌اي نشان دهنده تعداد پتنت‌هاي فناوري‌نانو در حوزه‌هاي مختلف اين فناوري در سال 2003 است. منبع: EPO,2006.

شکل 16. متوسط نرخ رشد سالانه پتنت‌ها در حوزه‌هاي مختلف فناوري‌نانو براي دو دوره: 1999-1995 و2003-1999.
منبع: EPO,2006.

شکل 17. پتنت‌هاي فناوري‌نانو بر اساس کشورهاي استفاده‌کننده (سمت چپ) و شرکت‌هاي پديدآورنده (سمت راست) .
منبع: 2006 EPO.

شکل 18. پتنت‌هاي فناوري‌نانو در هشت کشور برتر در زمينه کاربرد اين پتنت‌ها براي دوره‌هاي 1999-1995 (سمت چپ) و 2005-2000 (سمت راست) . منبع: 2006EPO,.

شکل 19. متوسط نرخ رشد سالانه پتنت‌هاي فناورري‌نانو براي هشت کشور برتر در اين حوزه در سال 2003. منبع: 2006. EPO,

شکل 20. تعداد انتشارات علمي در فناوري‌نانو در پايگاه داده SCI به‌ازاي مناطق مختلف جهان، 2001-1998، 1995-1992.
منبع: 2003, Glanzel et al.

شکل 21. تعداد انتشارات علمي در نانوعلم به‌ازاي هر کشور و زمينه‌هاي مختلف، 2004-1999.
منبع: 2004-1999Scientific Citation Index, و 2006Igami, و 2006NISTEP,.